Incoterms 2020 và điểm chuyển rủi ro
Ba chữ cái viết trong ô nhỏ trên hợp đồng quyết định ai trả cước, ai chịu rủi ro khi hàng hỏng, và số tiền thuế phải nộp khi hàng về tới cửa khẩu.
Trong các bộ hồ sơ tôi từng phải giải trình lại, lỗi lặp lại nhiều nhất không phải lỗi kỹ thuật. Đó là hợp đồng ghi một điều kiện giao hàng, nhưng cách hai bên thực sự chia chi phí lại theo một điều kiện khác. Hải quan không cần phải giỏi để phát hiện: chỉ cần đối chiếu hoá đơn với chứng từ vận tải là ra.
Điều kiện giao hàng thực chất trả lời ba câu hỏi
Bộ quy tắc Incoterms do Phòng Thương mại Quốc tế ban hành, phiên bản đang dùng phổ biến là Incoterms 2020. Đây là tập quán thương mại, không phải luật, nên chỉ có giá trị khi hai bên dẫn chiếu vào hợp đồng. Mỗi điều kiện trả lời ba câu hỏi tách biệt nhau.
Ai tổ chức và trả tiền vận tải
Người bán hay người mua thuê phương tiện, và trả cước tới điểm nào.
Rủi ro chuyển tại thời điểm nào
Từ thời điểm đó trở đi, hàng mất hay hỏng thì người mua vẫn phải trả tiền cho người bán.
Ai làm thủ tục hải quan ở mỗi đầu
Thủ tục xuất khẩu ở nước đi và thủ tục nhập khẩu ở nước đến do bên nào đứng tên.
Thời điểm chuyển rủi ro và thời điểm chuyển quyền sở hữu là hai chuyện khác nhau. Incoterms chỉ nói về rủi ro và chi phí, không nói gì về quyền sở hữu. Muốn xác định quyền sở hữu chuyển khi nào, phải ghi riêng trong hợp đồng hoặc căn cứ luật áp dụng.
Vì sao điều kiện giao hàng lại ảnh hưởng tới tiền thuế
Trị giá tính thuế nhập khẩu tại Việt Nam được xác định theo nguyên tắc trị giá giao dịch, tức là giá thực tế đã trả hoặc sẽ phải trả cho hàng hoá, cộng thêm một số khoản điều chỉnh. Trong các khoản phải cộng có chi phí vận tải và chi phí bảo hiểm đến cửa khẩu nhập đầu tiên.
Hệ quả rất trực tiếp. Nếu hợp đồng ký theo điều kiện giao tại nơi đi, giá trên hoá đơn chưa bao gồm cước, nên phải cộng cước và bảo hiểm vào để tính thuế. Nếu ký theo điều kiện đã bao gồm cước và bảo hiểm tới cảng đến, giá trên hoá đơn đã chứa các khoản đó rồi, không cộng thêm nữa.
Bây giờ tưởng tượng hợp đồng ghi điều kiện đã bao gồm cước, nhưng thực tế người mua tự thuê tàu và tự trả cước. Người khai sẽ không cộng cước vào trị giá vì tin theo hợp đồng. Đến khi hải quan đối chiếu và thấy vận đơn ghi cước trả tại đầu đến, chênh lệch lộ ra. Không cần ai cố tình gian lận, hồ sơ vẫn bị bác.
Bốn điều kiện gặp nhiều nhất trên tuyến Trung Quốc, Việt Nam
| Điều kiện | Rủi ro chuyển khi | Ai trả cước chính | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|---|
| EXW | Hàng đặt dưới quyền định đoạt của người mua tại xưởng | Người mua | Người bán không có nghĩa vụ làm thủ tục xuất khẩu, đây là chỗ hay kẹt với hàng Trung Quốc cần hoàn thuế xuất khẩu |
| FOB | Hàng được xếp lên tàu tại cảng đi | Người mua | Chỉ dùng cho vận tải biển hoặc đường thuỷ nội địa, dùng cho hàng container xếp tại bãi là không chuẩn |
| CIF | Hàng được xếp lên tàu tại cảng đi | Người bán | Rủi ro chuyển ở cảng đi dù người bán trả cước tới cảng đến, đây là điểm gây tranh cãi nhiều nhất |
| DAP | Hàng sẵn sàng để dỡ tại nơi đến | Người bán | Người mua vẫn phải làm thủ tục nhập khẩu và nộp thuế, không phải cứ giao tận nơi là người bán lo hết |
Với hàng đi đường bộ qua cửa khẩu, đừng dùng điều kiện của vận tải biển
Trên tuyến đường bộ Trung Quốc, Việt Nam và tuyến quá cảnh đi Campuchia, tôi vẫn thường xuyên gặp hợp đồng ghi FOB kèm tên một cửa khẩu đường bộ. Về mặt tập quán, điều kiện đó được thiết kế cho hàng qua lan can tàu, gắn nó vào một cửa khẩu đường bộ là tạo ra một khoảng mờ về thời điểm chuyển rủi ro.
Cách xử lý đơn giản: dùng nhóm điều kiện áp dụng cho mọi phương thức vận tải, và ghi rõ địa điểm giao hàng tới mức cụ thể nhất có thể. Không viết chung chung tên một cửa khẩu, mà viết rõ bãi nào, kho nào, phía bên nào của biên giới.
Danh sách kiểm tra trước khi ký
- Điều kiện giao hàng có kèm địa điểm cụ thể, không chỉ có ba chữ cái.
- Có ghi rõ đang dẫn chiếu phiên bản Incoterms nào.
- Cách chia chi phí thực tế khớp với điều kiện đã ghi, kiểm bằng cách hỏi ai đứng tên hợp đồng vận chuyển.
- Có điều khoản riêng về thời điểm chuyển quyền sở hữu nếu khác thời điểm chuyển rủi ro.
- Có ghi ai chịu trách nhiệm xin giấy chứng nhận xuất xứ và trong bao nhiêu ngày.
- Với hợp đồng song ngữ, có ghi bản ngôn ngữ nào ưu tiên khi hai bản mâu thuẫn.
Một lô hàng ký điều kiện giao tại nơi đến, người bán trả cước, nhưng chứng từ vận tải lại ghi cước trả sau. Người khai không cộng cước vì tin theo hợp đồng. Kết quả là bị ấn định lại trị giá, và khoản chênh lệch không đòi lại được từ người bán vì hợp đồng không có điều khoản nào phân bổ rủi ro này.